Co wykrywają testy predyspozycji nowotworowych
Większość nowotworów powstaje z przyczyn nabytych w ciągu życia, ale u części osób ryzyko wynika z wariantu odziedziczonego po rodzicu. Testy predyspozycji badają DNA z krwi lub śliny i szukają wariantów patogennych w genach, których prawidłowa praca chroni przed rozwojem nowotworu, zwłaszcza w genach naprawy DNA i genach supresorowych.
Wynik dodatni oznacza podwyższone ryzyko, a nie pewność zachorowania. Wynik ujemny zmniejsza prawdopodobieństwo predyspozycji dziedzicznej w badanych genach, ale nie eliminuje ryzyka nowotworu sporadycznego, które dotyczy całej populacji.
Geny BRCA1, BRCA2, PALB2 i CHEK2
BRCA1 i BRCA2 są kluczowymi genami predyspozycji do raka piersi i jajnika. PALB2 koduje białko współpracujące z BRCA2, a warianty patogenne w tym genie wiążą się z wyraźnie podwyższonym ryzykiem raka piersi. CHEK2 uczestniczy w kontroli cyklu komórkowego, a częsty w Polsce wariant 1100delC jest związany z umiarkowanie zwiększonym ryzykiem raka piersi i jelita grubego.
Różnice w sile ryzyka przekładają się na różny sposób postępowania. Dlatego raport z panelu wielogenowego powinien być omawiany na konsultacji, a nie traktowany jako ostateczna odpowiedź. Panele często zawierają także geny związane z rakiem prostaty, trzustki i żołądka.
Zespół Lyncha i dziedziczny rak jelita grubego
Zespół Lyncha wynika z wariantów w genach naprawy niedopasowań DNA, takich jak MLH1, MSH2, MSH6 i PMS2, a także z delecji w EPCAM. Zwiększa ryzyko raka jelita grubego, endometrium oraz kilku innych nowotworów, często w młodszym wieku niż w populacji ogólnej.
Przed badaniem germinalnym wykonuje się czasem analizę guza, na przykład niestabilności mikrosatelitarnej lub ekspresji białek naprawczych, która wskazuje, czy testowanie genów ma sens. Panel obejmujący geny zespołu Lyncha bywa zlecany przy kilku przypadkach raka jelita grubego lub endometrium w rodzinie albo przy wczesnym początku choroby.
Panel wielogenowy czy pojedynczy gen
Test pojedynczego genu jest sensowny, gdy w rodzinie znany jest konkretny wariant. W innych sytuacjach coraz częściej wybiera się panele, ponieważ jedno badanie sprawdza wiele genów i ogranicza konieczność kolejnych testów. Nadmiernie szeroki panel zwiększa jednak szansę na wynik o niepewnym znaczeniu i na wariant w genie o słabo poznanym ryzyku.
Dobry panel zawiera geny o udokumentowanym znaczeniu klinicznym dla badanego typu nowotworu. Przy porównaniu ofert sprawdzamy listę genów, metodę (sekwencjonowanie nowej generacji z analizą dużych rearanżacji), czas oczekiwania oraz to, czy w cenie jest konsultacja.
Co dalej po wyniku
Wynik dodatni prowadzi do omówienia zasad nadzoru i ewentualnych działań profilaktycznych z lekarzem, a także do zaproponowania badania krewnych w kierunku tego samego wariantu. Decyzje terapeutyczne podejmuje zespół leczący, a nie laboratorium.
Warto pamiętać o skutkach psychologicznych i rodzinnych wyniku. Przed badaniem dobrze rozważyć, komu i w jaki sposób przekaże się wynik, a po nim skorzystać ze wsparcia poradni genetycznej.
Przed badaniem przydatne jest przygotowanie listy pytań: jakie geny obejmuje panel, jakie decyzje może zmienić wynik i kto zostanie poinformowany o rezultacie. Pomaga też ustalenie, czy wynik trafi do dokumentacji medycznej i w jakiej formie zostanie przekazany. Dzięki temu pacjent wchodzi w proces świadomie, a wynik, którego znaczenie bywa złożone, otrzymuje z odpowiednim wsparciem lekarza genetyka.