Celiakia i jej tło genetyczne
Celiakia to przewlekła choroba autoimmunologiczna, w której spożycie glutenu wywołuje reakcję układu odpornościowego uszkadzającą kosmki jelita cienkiego. Do jej rozwoju konieczne jest współdziałanie czynnika środowiskowego, czyli glutenu, oraz predyspozycji genetycznej. Główną rolę odgrywają geny układu zgodności tkankowej HLA klasy II.
Cząsteczki HLA-DQ2 i HLA-DQ8 prezentują limfocytom T fragmenty glutenu w sposób, który u predysponowanych osób uruchamia reakcję zapalną. Dlatego niemal wszyscy chorzy są nosicielami co najmniej jednego z tych wariantów, choć sam wariant nie wystarcza do zachorowania.
Co dokładnie sprawdza badanie HLA-DQ2 i DQ8
Badanie analizuje allele genów HLA-DQA1 i HLA-DQB1 w próbce krwi lub wymazu z policzka, zazwyczaj metodą PCR z sondami. Wynik opisuje, czy badana osoba ma haplotyp DQ2.5, DQ2.2, DQ8, czy żadnego z nich. Układ z podwójną dawką DQ2.5 wiąże się z nieco wyższym ryzykiem, jednak nie wpływa na rozpoznanie.
Genotypowanie wykonuje się jednorazowo, bo uwarunkowania genetyczne nie zmieniają się w ciągu życia. Wynik nie zależy od diety, więc badanie można wykonać także u osoby, która już stosuje dietę bezglutenową.
Wynik ujemny i wynik dodatni, jak go rozumieć
Brak haplotypów DQ2 i DQ8 oznacza, że prawdopodobieństwo celiakii jest bardzo niskie, dlatego wynik ujemny ma wysoką wartość predykcyjną i w praktyce wyklucza chorobę. Pozwala to uniknąć dalszego, często uciążliwego badania, w tym biopsji jelita.
Wynik dodatni ma niską wartość predykcyjną, ponieważ te haplotypy występują u dużej części zdrowej populacji. Oznacza jedynie, że celiakia jest możliwa i że zasadna jest diagnostyka serologiczna. Nie jest więc podstawą do rozpoznania ani do wprowadzania restrykcyjnej diety bez konsultacji.
Kiedy badanie genetyczne ma największy sens
Test jest przydatny, gdy diagnostyka serologiczna jest utrudniona, na przykład osoba od dawna stosuje dietę bezglutenową i nie ma wiarygodnych przeciwciał, a nie chce lub nie może wrócić do glutenu na potrzeby badania. Jest też stosowany do oceny ryzyka u krewnych pierwszego stopnia chorych, aby zdecydować, kogo objąć regularnym nadzorem serologicznym.
W populacjach zwiększonego ryzyka, takich jak cukrzyca typu 1, zespół Downa czy autoimmunologiczne choroby tarczycy, wynik ujemny może pozwolić zrezygnować z cyklicznych badań przesiewowych. Decyzję o takim postępowaniu podejmuje lekarz.
Jak porównywać oferty badania
Oferty różnią się metodą, zakresem opisanych alleli, sposobem pobrania materiału i czasem wyniku. Niektóre laboratoria podają pełny genotyp HLA-DQA1 i DQB1, inne tylko informację o obecności DQ2 lub DQ8. Warto sprawdzić, czy w cenie jest opis interpretacyjny.
Zestawiamy te parametry tak, aby porównywać badania o jednakowym zakresie. Samo badanie genetyczne nie zastępuje oznaczenia przeciwciał ani konsultacji gastroenterologicznej i nie powinno być jedynym elementem diagnostyki.
Warto pamiętać, że dobre rozpoznanie celiakii opiera się na zestawie informacji: objawach, przeciwciałach w surowicy, a w wielu przypadkach także ocenie histopatologicznej jelita. Badanie HLA jest elementem pomocniczym, który zawęża zakres dalszej diagnostyki. Przed rozpoczęciem diety bezglutenowej dobrze skonsultować się z lekarzem, ponieważ jej wcześniejsze wdrożenie może zafałszować wyniki badań serologicznych i opóźnić prawidłowe rozpoznanie.